Fundacja gruntu pod kościół i klasztor karmelitów bosych w Warszawie.
Katarzyna Zamoyska znana jest z wielu pobożnych fundacji, lecz jej działalność do tej pory była rozpatrywana na szczeblu lokalnym. Jednak w aktach miejskich Zamościa zapisany został pewien dokument, który rzuca nowe światło na działalność kanclerzyny. Co ciekawe, do tej pory ten fakt pozostaje szerzej nieznany, na co wskazuje brak adnotacji w wydawałoby się dobrze udokumentowanej historii kościoła. Tymczasem w świetle tegoż dokumentu okazuje się, że Katarzyna Zamoyska wraz z synem, Janem Zamoyskim, podarowała w 1640 roku warszawski dwór Zamoyskich wraz z całym jego otoczeniem i podwójnym wjazdem na posesję zakonowi karmelitów bosych pod budowę kościoła i klasztoru. Co skłoniło i tak już hojną Katarzynę do tak szczodrego podarunku? Może wdzięczność za bezpieczne przyjście na świat wnuka? Tego już dokument nie mówi. Dowiadujemy się z niego jednak innej ważnej rzeczy – Zamoyska chorowała i to na tyle, że odnotowano to w aktach sądowych, a sam zapis odbył się na zamku zamojskim. Nie dziwi więc, że kilka dni wcześniej Gryzelda pisała do matki przepraszający i uniżony list z przeprosinami, dlaczego nie mogą z mężem przyjechać do Zamościa (AGAD AZ 422, s.19). Katarzyna nie dożyła rozpoczęcia budowy kościoła i klasztoru, a cały splendor spłynął na rodzinę Wesslów. Odkrycie tego zapisu pozwala jednak przywrócić właściwą rolę Zamoyskiej przy powstawaniu tego wspaniałego zabytku.
APL AMZ 11
[k. 101v]
Iudicium necessarium bannitu(m) Zamoscii ad mandatum Ill(ustrissi)mae D(omi)nae D(omi)nae Cancellariae Regni in curia sua Ill(ust)rit(a)tis feria tertia ante festum S(ancti) Thomae Apostoli.
[k. 102]
Anno D(omi)ni Millesimo Sexcen(tesimo) Quadrag(esimo) extitit l(egi)t(i)me celebratu(m)
Coram quo Iudicio Necessario Bannito Advoca[tali] Zamo[iscensi] constituta personal[ite]r Ill[ustri]ma D[omina] D[omi]na Catherina Zamoyska de Ostrog, Comitissa in Tarnow, Capitanea Knyszynen[sis] et Sokalien[sis], Ill[ustri]mi piae memoriae Thomae Zamoyski Supremi Regni Cancellarii, Knyszynen[sis] Sokalien[sis]que Capitanei, Consors, vidua relicta, Corpore quidem aliquantulum languens, mentis t[ame]n et rationis optime compos ex[iste]ns, suo et Magnifici Ioannis Zamoyski in Zamoscie Haeredis Capitanei Kalusien[sis], Filii sui, pro cuius rati habitione cavet, nomine, sponte, palamq[ue] recognovit. Quia ipsa de omni et integro iure suo videlicet Inscriptione Castrensi Cap[itane]ali Warsawien[sis] per olim Ill[ustre]m et Magn[ific]um Nicolaum de Podhayce Wolski Supremum Regni Mareschalcu[m] suprascripta olim Ill[ustr]i et Mag[ni]fico Thomae Zamoyski Supremo Regni Cancellario Marito suo, super totam et integram Aream seu Curiam, ad Warszaviam sitam et consistentem, cum aedificiis et structuris omnibus, in eadem ex[iste]ntibus, quae Area et Curia cum aliis hortis, Pomariis, Areis coemptis per R[evere]ndum D[omi]n[u]m Sadłocha Canonicum antea et tande[m] Archidiaconum Warsawien[sem] iure donationis a diversis Personis sibi et Succ[ess]oribus Suis, acquisitis, et per R[evere]ndu[m] Paulum Piasecki Abbatem Mogilensem Archidiaconu[m] Warszawien[sem] Secretariu[m] S[acrae] R[egiae] M[aiesta]tis, tam id quod fuit iuris Haereditarii proprii, a Succ[es]oribus p[rae]fati Sadłocha acquisiti, quam et…
[k. 102v]
…illud, quod alio titulo, quodcumq[ue] ipsi Archidiacono, ad Bona Archidiaconatus, ex vi certae compositionis, in eadem Area pertinebat Ill[ustri] et Mag[ni]fico Christophoro Radziwiłł, Duci in Birża, Dubinki, per p[rae]fatu[m] R[evere]ndum Piasecki ex cessione et donatione perpetua ac irrevocabili, inscripta et donata sunt, accedente Consensu quorum interfuerat, uti iura publica requirunt, sufficienti, prout Area [prae]fata cum Curiis, v[i]d[e]l[ice]t in longum a Praedio sive aedificiis Hospitalis S. Martini usq[ue] ad Plateam dictam Gnoyna, in latum vero a Praedio ad Archidiaconatum spectanti, usq[ue] ad Aream dictam Zuppa Hutnicka inclusive sese extendit, et semper extendere debet, Una cum Transitib[us], uno ab Istula [sic], in platea Gnoyna, et alio infra Porticum Curiae Mag[ni]fici olim Martini Krasicki Castellani Leopolien[sis] ex[iste]ntibus, ex ea Area et Curia et ad Curiam semper liberis et spectan[tibus] p[er]petuò cum eiusdem Areae et Curiae omnibus aedificiis, Structuris, nunc ex[iste]ntibus o[mn]ibus, Hortis, Areis, Pomariis, totaq[ue] circumferentia Areae, et Curiae descriptâ, modo partim donatorio, partim venditorio factâe Inscriptione eadem p[rae]missa latius obloquente, Necnon de Bonis Suprascriptis, modo p[rae]misso descriptis, cum omni iure, dominio, et proprietate Areis structuris, aedificiis omnibus, Inscriptionis praetactae ligamentis, vadiis, tuitione et evictione…
[k 103]
…et euictione, possessioneq[ue] hactenus continuata iam ex nunc et de facto R[evere]ndis Patribus Carmelitis Discalceatis Ordinis Beatae Virginis Mariae de monte Carmelo, pro Fundatione Ecclesiae et Monasterii, Nihil iuris, dominii proprietatis aut aut competentiae cuiusvis, pro se suisq[ue] Succ[ess]oribus, aut alicuius cuiuspiam iuris tituli reservando. Modo Donatorio cedit et condescendit perpetuo, omneq[ue] et integrum ius, ad praemissa, sibi, eidemq[ue] Filio suo serviens in eosdem R[evere]ndos Patres Carmelitas nunc et in posterum ex[iste]ntes, transfert, transfundit et incorporat p[er]petuo. Dans et concedens iisde[m] realem et actualem in eadem Bona suprascripta intromissionem per Iudicium illud et Honoratum D[omi]n[u]m Advocatum et Scabinos Civitatis Warszawiae, cui subsunt exequendam, cum pacifica possessione et quieto usu fructu, commodis, fructibus, et emolumentis universis, in perpetuum, ad tenendum, habendum, possidendum, utifruendum, et in usus beneplacitos, quos meliores et commodiores noverint, convertendum. Eadem Ill[ustri]ma D[omina] Recognoscens D[omi]na n[ost]ra Clementissima dedit et concessit plenariam facultatem, eandem Cessionis et Donationis Inscriptionem praedictis R[evere]ndis ac Religiosis Patribus Carmelitis ad Acta Iudicii Expositi Banniti et Iurisdictionis illius Warszawien[sis] quandocunq[ue] idipsum habere voluerint, transferendi, et transportandi, Ad resignandum verò eadem Bona contulit itidem omnimoda[m] potestatem Honorato D[omi]no Scabino Seniori in Iudicio Exposito Bannito Warszawiae celebrando, quandocunq[ue] idipsum praenominati Patres obtinere voluerint, Promittens se atq[ue]…
[103v]
…Se atq[ue] Ill[ustri]s et Mag[ni]fici filii Sui nomine illud ipsum pro rato et firmo susceptum, quicquid per praenominatum Plenipotentem, eo in negocio circa resignationem praedictorum Bonorum actum gestumve fuerit. Hac Suae Ill[ustri]tis recogn[iti]one ad p[rae]missa mediante. Quod Sua Ill[ustri]tas Actis Iudicii notum esse voluit. Et est actis connotatum.
Sic nomen D[omi]ni benedictu[m] in Saecula Amen.
Akt Darowizny i Zrzeczenia się Dóbr Warszawskich sporządzony przez Katarzynę z Ostroga Zamoyską w 1640 roku.
20 grudnia Roku Pańskiego tysiąc sześćset czterdziestego.
Przed tymże Sądem Wywołanym Wójtowskim Zamojskim stawiła się osobiście Najjaśniejsza Pani Katarzyna Zamoyska z Ostroga, hrabina na Tarnowie, starościna knyszyńska i sokalska, wdowa pozostała po Najjaśniejszym, świętej pamięci Tomaszu Zamoyskim, kanclerzu wielkim koronnym, staroście knyszyńskim i sokalskim. Choć na ciele nieco słaba, lecz na umyśle i rozumie w pełni zdrowa, działając w imieniu własnym oraz Wielmożnego Jana Zamoyskiego na Zamościu, dziedzica i starosty kałuskiego, syna swego – za którego zatwierdzenie niniejszego aktu ręczy – dobrowolnie i jawnie uznała, co następuje:
Iż ona, z całego i całkowitego prawa swego, a mianowicie z tytułu zapisu w księgach grodzkich starościńskich warszawskich, dokonanego przez niegdyś najjaśniejszego i wielmożnego Mikołaja Wolskiego[1] z Podhajec, marszałka wielkiego koronnego, na rzecz wyżej wspomnianego, nieżyjącego już najjaśniejszego i wielmożnego Tomasza Zamoyskiego, kanclerza wielkiego koronnego, swego męża – a dotyczącego całego placu czyli dworu, w Warszawie położonego, wraz ze wszystkimi budynkami i strukturami na nim istniejącymi.
Wspomniany plac i dwór wraz z przynależnymi ogrodami, sadami i placami został nabyty przez czcigodnego księdza Sadłochę, najpierw kanonika, a później archidiakona warszawskiego, prawem darowizny od różnych osób dla siebie i swoich następców. Następnie dobra te, nabyte od spadkobierców wspomnianego Sadłochy, zostały przekazane przez czcigodnego księdza Pawła Piaseckiego[2], opata mogilskiego i sekretarza Jego Królewskiej Mości, jako jego własne dobra dziedziczne.
Do posiadłości tej należy także to, co z innego tytułu należało do samego archidiakona w ramach dóbr archidiakonatu, a co na mocy pewnej ugody przypadło w udziale na tym placu najjaśniejszemu i wielmożnemu Krzysztofowi Radziwiłłowi, księciu na Birżach i Dubinkach. Zostało to przez wspomnianego czcigodnego księdza Piaseckiego zapisane i podarowane w drodze wieczystej i nieodwołalnej cesji, przy zachowaniu zgody wszystkich zainteresowanych stron, jak tego prawo publiczne wymaga.
Posiadłość ta, wraz z dworami, rozciąga się:
- Wzdłuż: od folwarku lub zabudowań Szpitala św. Marcina aż do ulicy zwanej Gnojną[3].
- Wszerz: od folwarku należącego do archidiakonatu aż do placu zwanego Żupa Hutnicka[4].
- Przejścia: wraz z przejściami, jednym od strony Wisły przy ulicy Gnojnej, a drugim pod portykiem (gankiem) dworu niegdyś Wielmożnego Marcina Krasickiego[5], kasztelana lwowskiego. Przejścia te są zawsze wolne i przynależne do tego dworu.
Najjaśniejsza Pani przenosi niniejszym wszystkie te dobra, wraz z wszelkimi budynkami, ogrodami i całą opisaną objętością terenu, na wielebnych ojców Karmelitów Bosych Zakonu Najświętszej Maryi Panny z Góry Karmel, pod fundację kościoła i klasztoru. Zrzeka się przy tym wszelkich praw własności i kompetencji dla siebie i swoich następców. Przekazuje im {tj. karmelitom} prawo do faktycznego objęcia tych dóbr w posiadanie za pośrednictwem urzędu wójtowskiego i ławników miasta Warszawy, którym podlegają oni w wykonaniu tego aktu. Zapewnia im spokojne posiadanie i użytkowanie wszelkich pożytków na wieczne czasy. Najjaśniejsza Pani udziela pełnej władzy do przeniesienia tego zapisu do akt sądu wywołanego warszawskiego w dowolnym czasie. Do formalnego zrzeczenia się tych dóbr wyznacza jako pełnomocnika szanownego starszego ławników w Warszawie. Obiecuje w imieniu swoim i syna, że wszystko, co zostanie przez tego pełnomocnika zdziałane, zostanie uznane za ważne i stałe. To zeznanie Jej Mości przed wyżej wymienionymi urzędami staje się wiążące, co też do akt wpisano.
Tak niech imię Pańskie będzie błogosławione na wieki. Amen.
[1] https://pl.wikipedia.org/wiki/Miko%C5%82aj_Wolski_(1553%E2%80%931630)
[2] https://pl.wikipedia.org/wiki/Pawe%C5%82_Piasecki_(duchowny)
[3] Dzisiejsza ul. Karowa.
[4] Miejsce u wylotu ulicy dawniej zwanej Gnojną (ob. Karowa), gdzie rozładowywano statki z Bochni i Wieliczki. Za: https://cawio.com.pl/index.php/serie-tematyczne/biale-zloto-na-urzeczu/biale-zloto-na-urzeczu-cz-i dostęp: 10.02.2026.